| » زندگى نامه « |
|
انما يخشى الله من عباده العلماء
بسم الله الرحمن الرحيم
مرحوم فقيه راحل، ميرزا جواد تبريزى(قدس سره) در سال1305هـ . ش مطابق با 1345 هـ . ق در شهر تبريز در محله «منجم باشى»، نزديك مسجد «عربلر» چشم به جهان گشود. وى زندگى خود را در يك خانواده متوسط و متدين شروع كرد. پدر ايشان به حاجعلى كُبار معروف بود، و در محل زندگى و بازار ايشان را به عنوان شخصى متدين و متعهد مى شناختند. اهل مسجد بود و يك حجره تجارت خشكبار در سراى «حاج مير ابو الحسن» داشت. مادر مرحوم ميرزا(قدس سره) خانم فاطمه سلطان از بانوان بسيار متدين ومؤمن بود. دربين بانوان شخصيت اين بانو به زهد و تقوا معروف بود، مرحوم ميرزا(قدس سره)از پدر و مادرى متدين و داراى ويژگى معنوى والايى به دنيا آمد، معنويت اين خانواده به قدرى بود كه در منزل خود يك نماز خانه داير كرده بودند. از همان آغاز مرحوم ميرزا(قدس سره) در تحصيلات مدارس جديد بسيار موفق بود، هميشه از نمرات بالايى برخوردار بود و مدير و معلمين به خاطر استعداد سرشار و فوق العاده ايشان نويد آينده اى درخشان را مى دادند. بعد از پايان دوره متوسطه، در سال دوم دبيرستان بود كه مرحوم ميرزا(قدس سره)كم كم به خاطر جذابيت و معنويت حوزه علميه و آشنايى با گروهى از طلاب فاضل، تصميم به رها
نمودن تحصيلات كلاسيك نمود. با توجه به اينكه خانواده مرحوم ميرزا(قدس سره) با ترك مدرسه موافق نبودند اما ايشان دنبال بهانه اى مى گشت تا بتواند دبيرستان را رها كرده و به دروس حوزه مشغول شود. بعد از مدتى مسئولين دبيرستان تصميم مى گيرند كه درس موسيقى را جزء درس ها قرار دهند، و با برگزارى اولين كلاس موسيقى، مرحوم ميرزا(قدس سره) فرصت را مغتنم شمرده و با اين بهانه كه اين خلاف شرع است دبيرستان را ترك مى كند و حاضر نمى شود ديگر در آن مدرسه ادامه تحصيل دهد. مدير و معلمان با مراجعه به پدر مرحوم ميرزا(قدس سره)از او مى خواهند كه فرزند خود را از تصميم خود منصرف نمايد; زيرا او آينده اى درخشاندارد. وليكن مرحوم ميرزا(قدس سره)مقاومت نموده و سرانجام با پناه بردن به مدرسه «طالبيه» تبريز با جديت درس را شروع مى كند. مدير دبيرستان تصميم مى گيرد خود را به حجره مرحوم ميرزا(قدس سره)برساند و او را براى بازگشت به دبيرستان قانع نمايد، از اين رو با مقدارى هدايا به حجره مرحوم ميرزا(قدس سره) مى رود و از او مى خواهد كه به دبيرستان برگردد. اما مرحوم ميرزا(قدس سره) مى گويد: من با خدا عهد بسته ام كه دروس حوزه را شروع كنم و اين راه را انتخاب كرده و از تصميم خود بر نمى گردم. من مى خواهم راهى را بروم كه نهايتش خدمت به دين و مذهب بر حق تشيع باشد. مرحوم ميرزا(قدس سره) در صدد بود به هر وسيله ممكن رضايت پدر و مادر را جلب كند; زيرا عدم رضايت آنها او را آزار مى داد او با
عشق و علاقه فراوان مى خواست به دين خدمت كند و به خاطر مخالفت والدين آرامش نداشت، و همواره در فكر چاره جويى بود. اين امر موجب شد كه او به استخاره پناه ببرد و با خداى خود عهد مى بندد كه اگر استخاره خوب آمد به درس حوزه ادامه دهد، و به تدريج رضايت والدين را جلب نمايد، و اگر استخاره بد آمد آنچه كه پدر و مادر به او امر كنند اطاعت كند. مرحوم ميرزا(قدس سره) شنيده بود كه شيخ هدايت غروى(رحمه الله)از اشخاصى است كه استخاره او مجرّب است و در ميان مردم شهر تبريز مشهور بود كه مضمون استخاره را شرح مى دهد. به نزد مرحوم شيخ هدايت(رحمه الله)رفته و طلب استخاره مى كند، شيخ هدايت(رحمه الله) به محض آنكه استخاره را مى گيرد چهره اش برافروخته مى شود. مرحوم ميرزا(قدس سره) مى گويد: يك لحظه با نگاه به چهره شيخ، ترسيدم، ناگهان رو به من كرد و گفت: «چه كار مى خواهى بكنى پسر! مى خواهى نبى پيامبر بشوى و پا درجاى پاى انبيا بگذارى؟ من جايگاه تو را در نزد ائمه(عليهم السلام)مى بينم!» اين قضيه استخاره را مرحوم ميرزا(قدس سره) تا آخر عمر براى اعضاى خانواده خود نقل نكردند و به مناسبتى اين قضيه را به برادر خود، حاج كريم رهبر سعادتى نقل كرده و قول گرفته بودند كه در زمان حياتشان فاش نشود. بعد از آنكه استخاره را گرفتند، تصميم مى گيرند با جدّيت به درس حوزه ادامه دهند و از طرفى پدر و مادر خود را راضى كنند، كه بعدها اين رضايت حاصل شد و پدر و مادر ايشان به داشتن چنين
فرزندى افتخار مى كرده و هميشه دعا گوى او بودند. ايشان در مدرسه «طالبيه» تبريز سكونت گزيد و با مرحوم علامه شيخ محمد تقى جعفرى(رحمه الله)هم حجره مى گردد و با جديت شروع به درس خواندن مى نمايد تعهد به حضور در درس، از آغاز مرحوم ميرزا(قدس سره) را در طالبيه تبريز شاخص كرده بود، و كم كم استعداد علمى او بروز كرد و توانست دروس سطح را در تبريز به پايان برساند. فاضل محترم آقاى حاج مير على اكبر فردوس از تجار خير و متدين تبريز كه از زمانى كه فقيه مقدس، مرحوم ميرزا(قدس سره) در طالبيه تبريز مشغول به تحصيل بودند باهم آشنايى داشتند و در طول مرجعيت مرحوم ميرزا(قدس سره) ايشان وكيل و امين مرحوم ميرزا(قدس سره) در تبريز بودند، در جمعى مى فرمودند: وقتى مرحوم ميرزا(قدس سره) در طالبيه تبريز حركت مى كرد، به وضوح مشاهده مى شد كه طلاب متوجه او مى شوند و با اشاره به يكديگر مى گويند: اين شخص بسيار فاضل است و در تحصيل بسيار موفق مى باشد. طلاب از وجود ايشان در هر فرصتى استفاده مى كردند و مقام علمى ايشان از همان جوانى كه در طالبيه قدم مى زدند، به وضوح مشخص بود و اوقات خود را صرف درس و بحث مى كرد وعاشق كسب علم بود و طلاب سعى مى كردند هنگامى كه ميرزا(قدس سره) در طالبيه در حال تردد است از او استفاده كنند و در هر فرصت ممكن از علم سرشار او بهره ببرند. طلاب در طالبيه تبريز روزها حلقه بحثى داشتند كه افراد فاضل و معروف مدرسه
مى نشستند و طلاب گرد آنان حلقه زده و شروع به سؤال و جواب مى كردند. مرحوم ميرزا(قدس سره) هم حلقه بحثى داشت كه از ساير حلقه هاى بحث شلوغ تر بود و افراد اطراف ايشان را گرفته و شروع به بحث مى كردند. تسلط و احاطه علمى مرحوم ميرزا(قدس سره) به قدرى بود كه طلاب با شوق و ذوق به دور آن حلقه علمى گرد مى آمدند. مرحوم ميرزا(قدس سره) به رغم مشكلات مادى، با جديت درس مى خواند، ايشان نقل كردند: در حجره چيزى براى خوردن نداشتيم و من و علامه جعفرى(رحمه الله) مانده بوديم چه كنيم. بعد از ظهر جمعه تاجرى به مدرسه آمد و مبلغى به ما داد جهت نماز وحشت، توانستيم با آن پول چند روزى را بگذرانيم، خداوند متعال به ما عنايت مى كرد و هرگاه با مشكلى برخورد مى كرديم تفضلى مى فرمود و ايام را پشت سر مى گذاشتيم و در هر حال شكر گزار بوده و با گرسنگى و نادارى آشنا شده بوديم، احساس وظيفه و اداى آن موجب مى شد توكلمان بيشتر شود و به آنچه كه خدا مقدر كرده بود مى ساختيم. حجت الاسلام والمسلمين، ابراهيم رضائيان مى گويد: فقيه راحل مرحوم ميرزا(قدس سره) در طالبيه تبريز به فضل و علم معروف بود و افراد بسيارى به ايشان علاقه داشتند و از ايشان استفاده مى كردند. بعضى اوقات حلقه بحث در حياط مدرسه طالبيه تبريز ايجاد مى شد و طلاب با هم بحث مى كردند. يكى از حلقه هاى بحث، مربوط به فقيه راحل، مرحوم ميرزا جواد تبريزى(قدس سره) بود كه ايشان با مرحوم علامه شيخ
محمد تقى جعفرى(رحمه الله)بحث مى كرد و اين بحث چنان پربار بود كه حدود پنجاه الى شصت طلبه دور مرحوم ميرزا(قدس سره) حلقه مى زدند و از وجود ايشان استفاده مى كردند. مرحوم ميرزا(قدس سره) واقعاً زحمت كشيده بود و در دوران جوانى از هر نظر مى درخشيد، و تمام اوقات خود را به مطالعه و درس مشغول بود، و از بركات آن زحمات خالصانه است كه امروز حوزه علميه قم داراى فضلايى است كه افتخار حوزه مى باشند، وسكان دار سطوح عالى حوزه هستند، و آثار علمى ايشان كه به قلم مبارك ايشان نگاشته شده است، افتخارى ديگر براى حوزه مى باشد، از اين رو طلاب جوان بايد از زندگى اين فقيه راحل(قدس سره) درس بگيرند و جهت رسيدن به درجات بالا و كسب مقامات عاليه، ايشان را الگو قرار دهند. تمام مراحل زندگى مرحوم ميرزا(قدس سره)درس است، و اين مراحل چهار گانه كه شامل تحصيل در تبريز، تحصيل در قم، دوران سكونت در حوزه نجف و سپس بازگشت به قم مقدسه مى باشد، هر لحظه اش راهكارى است به سوى رسيدن به مرتبه كمال و معرفت.پس از چند سال تحصيل، مرحوم ميرزا(قدس سره) كم كم احساس مى كند كه بايد حوزه تبريز را ترك كرده و به حوزه علميه قم منتقل شود تا مراتب علمى خود را آنجا كامل نمايد. در سال 1364 هـ . ق در حالى كه مرحوم ميرزا(قدس سره) نوزده سال بيشتر نداشت به قم منتقل مى شوند و در درس اصول و فقه آيت الله سيد محمد حجت كوه صفحه 35 كمرى(رحمه الله)چهار سال حاضر مى شوند، و در درس اصول و فقه آيت الله رضى زنوزى تبريزى(رحمه الله)چهار سال، حاضر مى شوند و چهار سال، درس فقه در نزد مرحوم آيت الله خراسانى(رحمه الله)تلمذ مى كند و در طول سكونت در قم، كه نه سال طول كشيد در دروس فقه استاد الفقهاء و المجتهدين آيت الله بروجردى(رحمه الله)حاضر مى شود كه عمده استفاده ايشان از سيد بروجردى(رحمه الله)بوده است كه مورد توجه ايشان قرار مى گيرند، و به خاطر تسلط و استعداد علمى، ايشان را جزء ممتحنين حوزه قرار مى دهد. كرسى درس مرحوم ميرزا(قدس سره) در قم از رونق خاصى برخوردار بود. درس ايشان زبانزد طلاب بود و مسجد نو روبروى شيخانمملو از طلاب مى شد و به قول آيت الله شيخ يحيى انصارى شيرازى حفظه الله، درس مرحوم ميرزا(قدس سره) به قدرى شيرين و با محتوا بود كه هنوز حلاوت آن درس را احساس مى كنم و مانند آن درس را بعدها هرگز نيافتيم. حجت الاسلام والمسلمين سيد ابراهيم رضائيان مى گويد: من هم از ايران به نجف رفتم و مدتى در حوزه نجف بودم. بعد يك سفر به ايران داشتم كه به محضر مبارك شيخ آيت الله ميرزا هاشم(رحمه الله) رسيدم و ايشان تا مرا ديد، با شوق و ذوق خاصى از من سؤال كرد: از ميرزا جواد(قدس سره) چه خبر، ايشان چه كار مى كند؟ ميرزا واقعاً جولان فكرى داشت. مرحوم ميرزا هاشم(رحمه الله) در مورد هيچ كس سؤال نكرد و فقط جوياى حال ميرزا(قدس سره) شد و اين خود نشان مى داد كه مرحوم ميرزا(قدس سره) كسى نبود كه فراموش شود. صفحه 36 مرحوم ميرزا(قدس سره) مى فرمودند: ما در حوزه قم بوديم و آوازه حوزه نجف را مى شنيديم. خيلى در حسرت نجف مى سوختم، وليكن راهى براى هجرت به آن ديار نمى يافتم، هميشه در اين فكر بودم كه آيا مى شود روزى ما هم موفق شويم حوزه نجف را درك كنيم و در جوار مرقد مطهر اميرالمؤمنين و أبا عبدالله الحسين(عليهما السلام)ادامه تحصيل دهيم، و اين آرزو موجب شده بود كه توسل فراوان داشته باشم تا آنكه خداوند متعال حاجت من را برآورده كرد، و در جلسه علمى اى كه داشتيم خدا عنايت كرد و اسباب مهيا شد و موفق به هجرت به نجف شدم. خصوصيات آن جلسه به نقل از مرحوم ميرزا(قدس سره) اين گونه است، كه ايشان فرمودند: بعضى تجار تبريزى، از تهران يا تبريز به قم مى آمدند و طلاب آذربايجانى را به ميهمانى دعوت مى كردند. يك روز حاج يعقوب ايپكچى(رحمه الله)از تجار متدين تبريز ساكن در تهران، به قم آمده بود و طلاب را دعوت كرد، من هم در آن جمع بودم، در آن جمع عده بسيارى از علما كه بعضى از آنان از مراجع بودند، حضور داشتند. آن زمان من هم يك طلبه جوان بودم، در آن جلسه مسئله علمى اى مطرح شد كه در اطراف اين موضوع، طلاب بحث كردند، كه من وارد بحث شده و گفتم: جواب مسئله اينكه مى گوييد نيست; بلكه جواب اين است. نخست بعضى از طلاب از اينكه من وارد بحث شدم خوششان نيامد، وليكن كم كم بعضى از فضلاى جلسه حرف مرا تأييد كردند و اين موجب صفحه 37 شد كه ميزبان توجه خاصى به من عنايت كند. خود را به من رسانده و گفت: اگر آقايان رفتند، شما بمان با شما كار دارم! بعد از رفتن كليه افراد، حاج يعقوب(رحمه الله)به نزد من آمد و گفت: ما شاء الله مسلط هستى. دوست دارم اگر حاجتى دارى برايت برآورده كنم. مرحوم ميرزا(قدس سره) گفتند: ما كه به دنبال حوائج دنيا نبوديم و فقط به درس و بحث مشغول بوديم، به او گفتم: سال ها است آرزو دارم حوزه نجف را ببينم و در آنجا تحصيل كنم، وليكن امكانات و خرجى راه و استقرار در نجف را ندارم. مرحوم ميرزا(قدس سره) مى گويد: اين تاجر به من قول داد كارهايم را انجام دهد، و در مدت سه روز ضمن تهيه گذرنامه تمام ما يحتاج راه را نيز تهيه كرد. من به عنايت اهل بيت(عليهم السلام)به نجف اشرف سفر كردم و تا نجف بودم اين تاجر متدين گاهى به من عنايت داشت و حتى بعد از بازگشت از نجف هم محبت هاى ايشان نسبت به من ادامه داشت و هر چند وقت يك بار به ديدنم مى آمد، خدا رحمتش كند خيلى خدمت كرد وهم اكنون در قبرستان «ابوحسين» قم مدفون مى باشد. خداوند به واسطه اين تاجر خيرانديش امور ما را مرتب و تأمين نمود. اين مرد نيكو كار على رغم مكنت و ثروت فراوانى كه داشت بارها و بارها مى گفت: بهترين لذت من آن است كه شب جمعه زير قبه امام حسين(عليه السلام)حاضر شوم. شب هاى جمعه سعى مى كرد خود را به كربلا برساند و زير قبه امام حسين(عليه السلام)عاشقانه اشك مى ريخت. صفحه 38 روحش شاد باد. بعد از مهيا شدن امكانات، مرحوم ميرزا(قدس سره) به سوى مرز خسروى حركت مى كند و در آن مناطق به دليل جارى شدن سيل دو روز مكث مى كند و بعد از وارد شدن به عراق ابتدا به زيارت كاظمين(عليهما السلام) و سپس به زيارت كربلاى معلى مشرف مى شود و بعد از آنكه مرحوم ميرزا(قدس سره) به نجف اشرف مى رسد بعد از زيارت مرقد مطهر امير المؤمنين على بن ابى طالب(عليه السلام)در مدرسه «خليلى» مهمان دوست ديرين خود، مرحوم شهيد آيت الله ميرزا على غروى(رحمه الله)مى گردد، و بعد از چند روز حجره اى در مدرسه «قوام السلطنه شيرازى»، كه در پشت مسجد «طوسى» قرار داشت به دست مى آورد و به تدريس مكاسب و كفايه در مسجد «خضراء» و مسجد «عمران» مشغول مى شود و روز به روز بر وسعت حوزه درسشان افزوده مى گردد. تاريخ دقيق هجرت مرحوم ميرزا(قدس سره) به نجف اشرف، سال 1371 هـ . ق است. حجت الاسلام و المسلمين، سيد على مرعشى در خصوص فضل مرحوم ميرزا(قدس سره) مى گفتند: مرحوم ميرزا(قدس سره) از نجف به كربلا با ماشين چوبى اى كه آن زمان بود، مى رفتند و در ماشين، جد ما آيت الله سيد محمد مرعشى(رحمه الله)حضور داشت عده اى از طلاب هم بودند. در بين راه بعضى عوام مسائلى را از طلاب مى پرسند و سؤال و جواب رد و بدل مى شود كه مرحوم ميرزا(قدس سره) با اشكال به جواب بعضى مسائل، جواب صحيح را مى دهد. سيد صفحه 39 على مرعشى مى گويد، مرحوم ميرزا(قدس سره) مورد توجه جد ما قرار مى گيرد و آدرس حجره او را گرفته و بعد از چند روز به حجره مرحوم ميرزا(قدس سره) رفته و مبلغى را هديه مى كند، من هم از كربلا آمده بودم و تعدادى عبا آورده بودم كه يكى را همان جا به ميرزا(قدس سره) تقديم كرديم، جدّ ما از تسلط مرحوم ميرزا(قدس سره) بسيار مسرور شده بود از اين رو او را مورد عنايت خود قرار داد. يكى از ويژگى هاى مرحوم ميرزا(قدس سره) در نجف اشرف، كه تمام فضلاى نجف آن را به كرات مشاهده كردند و به آن شهادت مى دهند، توسل و ولاى مرحوم ميرزا(قدس سره) بود، كه علاوه بر جدّيت در درس، و غرق شدن در مسائل علمى، همواره توسل به درگاه اهل بيت(عليهم السلام)را از ياد نمى برد و در انجام اين كار زبانزد بود. حجت الاسلام والمسلمين، مظاهرى مى گويد: توفيق يافتم با تعدادى از دوستان در سال 1384هـ . ش به زيارت عتبات مقدسه نجف اشرف سفر نمايم و سعادت يارى كرد خدمت آيت الله سيستانى (دام ظله) رسيدم، در آنجا ضمن رساندن سلام مخصوص مرحوم ميرزا(قدس سره) به ايشان، در خصوص شخصيت مرحوم ميرزا(قدس سره)صحبت شد. آيت الله سيستانى (حفظه الله) فرمودند: ميرزاى تبريزى از وقتى كه نجف اشرف بود ولاى عجيبى داشتند و محب سر سخت اهل بيت(عليهم السلام)بودند. مرحوم ميرزا(قدس سره)هر روز به حرم مطهر مشرف مى شدند و در كنار ضريح امير المؤمنين على بن ابى طالب(عليه السلام)با اخلاص و تواضع صفحه 40 مى ايستادند و با اشكى كه در چشم ايشان حلقه مى زد، امام(عليه السلام)را زيارتمى كردند، و بارها و بارها مشاهده شد كه قبل يا بعد از درس، جهت موفقيت و مددجويى به كنار ضريح مبارك امام(عليه السلام)مى رفتند و با شوق و ذوق فراوان زمزمه مى كردند، و در هنگام زيارت، واقعاً از خود بى خود مى شدند، شايد همان پيوند قوى بود كه موجب شد در لحظات قبض روح، مولانا اميرالمؤمنين على بن ابى طالب(عليه السلام) بر سر بالين او حاضر شود. دكتر سيد ابوالفضل مقدس نژاد(1) مى گويد: در ماه رمضان، شهريور ماه سال 1387 موفق شدم به عمره مشرف شوم و براى ميرزاى تبريزى(قدس سره)طواف به جا آوردم، به خاطر علاقه اى كه به ايشان داشتم زياد به فكر ايشان بودم. شب هنگام خواب ايشان را ديدم و به من گفت: دكتر هنگامى كه مى خواست روح از بدنم خارج شود اميرالمؤمنين على بن ابى طالب(عليه السلام) حاضر بود و از سوى ديگر، فاضل محترم حجت الاسلام و المسلمين سيد منير خباز نقل مى كند كه يكى از سادات با معرفت مرا ديد و اين قضيه را نقل كرد كه: مرحوم ميرزا(قدس سره) را در خواب ديدم و گفتم: آقا! خوشا به حالتان! چه تشييع جنازه باشكوهى شد، چه مراسم با معنويتى برايتان برگزار گرديد. آن سيد مى گويد: در عالم خواب به مرحوم ميرزا(قدس سره) گفتم: شما اين عظمت را مشاهده كرديد؟ مرحوم ميرزا(قدس سره) فرمودند: از ــــــــــــــــــــــــــــــــــ 1ـ دكتر معالج مرحوم ميرزاى تبريزى(قدس سره) كه در طول بيمارى كه به مدت 5 سال طول كشيد در كنار فقيه راحل بودند. صفحه 41 زمانى كه روح از بدنم جدا شد در محضر مولى اميرالمؤمنين على بن ابى طالب(عليه السلام)در حال گفتگو و درد دل بودم و متوجه مراسم نشدم و الان از آن ملاقات فارغ شدم. ايشان بارها و بارها به طلاب به خصوص طلاب جوان مى فرمودند كه از توسل به ائمه(عليهم السلام)غافل نباشيد. كه اگر آنها بخواهند همه كارها درست خواهد شد، و شما نگران عدم توفيق نباشيد، توسل كنيد، آنان شما را كمك خواهند كرد. موفقيت مرحوم ميرزا(قدس سره) در گرو آن توسلات و شب زنده دارى ها بود كه در دوران جوانى، آن هم در سن كم، نيمه شب وضو مى ساخت و با تمام تواضع و فروتنى راز و نياز مى كرد. معروف است كه خواب شب لذت بخش است وليكن مرحوم ميرزا(قدس سره) با ترك خواب نيمه شب، عاشقانه در مقابل پروردگار زانو مى زد و نيمه شب راز و نياز مى كرد. به اعتراف همگان مرحوم ميرزا(قدس سره) داراى روحيات و ويژگى هاى خاصى بود كه هر طالبى را به خود جلب مى كرد و محبتش را در دل او مى افكند. علاقه واشتياق به تحقيق وتدريس جديت و تلاش بى وقفه در راه تحصيل و آموختن، يكى از ويژگى ها و امتيازات ايشان است كه همگان را به تعجب وا مى دارد. اين خصيصه از بدو تحصيل در ايشان مشهود بوده است. خانواده مرحوم ميرزا نقل مى كنند كه بارها در دوران تحصيل و تدريس ايشان، چه در نجف و چه هنگام مراجعت به قم، شبانگاه به مطالعه صفحه 42 پرداخته و قبل از اذان صبح كتاب و قلم را كنار گذاشته و به شب زنده دارى مى پرداختند. معاصرين معظم له مى گويند: مرحوم ميرزا(قدس سره) همواره در حال مطالعه بودند و هيچ گاه در جلسات و مهمانى ها شركت نمى كردند; بلكه وقتشان چه در قم و چه در نجف اشرف منحصراً صرف امور علمى مى گشت، خود ايشان گاهى مى فرمودند: «من چهل سال است كه معناى تعطيلى را نفهميده ام». اين مرجع عاليقدر با وجود كهولت سن نيز حاضرنبودند لحظه اى را هدر دهند و تمام ساعات عمرشان را وقف تلاش علمى مى كردند، همان گونه كه در نجف اشرف از رفتن به هر گونه مجلس و برنامه اى خوددارى مى كردند و حتى بعد از درس روز چهارشنبه، گاهى تا شنبه ازمنزل خارج نمى شدند و به نوشتن و تحقيق مشغول بودند. نظم، تواضع، فروتنى شديد، بى توجهى به ظواهر دنيوى و خضوع و خشوع در عبادت از ديگر خصوصيات اخلاقى برجسته مرحوم ميرزا(قدس سره) بود. مرحوم ميرزا(قدس سره) هنگام ورود به نجف در درس هاى گوناگونى حضور يافت، وليكن در نهايت پايبند درس مرحوم آيت الله العظمى خويى(رحمه الله) گرديد، و به تدريج از چهره هاى شاخص درس اين استاد بزرگوار و عظيم الشأن گرديده و مورد توجه ويژه ايشان قرار گرفت. معروف است كه در آغاز حاضر شدن مرحوم صفحه 43 ميرزا(قدس سره) در درس آيت الله خويى(رحمه الله)، سيد(رحمه الله)از مرحوم آيت الله محمد على توحيدى(رحمه الله)سؤال مى كند كه اين شخص كيست؟ شيخ توحيدى(رحمه الله)مى گويد: اين جواد است. اهل تبريز. سيد خويى(رحمه الله)مى گويد: اين شخص آينده بسيار درخشانى دارد. و بعد از مدت كوتاهى سيد خويى(رحمه الله)ايشان را به شوراى استفتاء خود دعوت مى كند و در آن زمان در شوراى استفتاء آيت الله خويى(رحمه الله)آيات العظام، شيخ وحيد خراسانى، سيد على سيستانى، سيد محمد باقر صدر، شيخ مجتبى لنكرانى، شيخ صدر بادكوبى و شيخ على اصغر احمدى شاهرودى شركت مى كردند. مرحوم ميرزا(قدس سره) نه سال در درس آيت الله خويى(رحمه الله)شركت كرده و بيش از بيست سال در شوراى استفتاء ايشان حاضر مى شدند. مرحوم ميرزا(قدس سره) را مى توان يكى از شاگردان برجسته و مبرز مرحوم آيت الله خويى(رحمه الله)دانست كه هميشه مورد عنايت و توجه خاص ايشان بود، و در اغلب جلسات علمى خصوصى استادشان نيز شركت مى نمود، و در بحث ها و درس ها با طرح اشكالات و مطرح كردن بحث هاى علمى بر هرچه پربار شدن محفل علمى مى افزودند. مرحوم ميرزا(قدس سره) طرف مشورت آيت الله خويى(رحمه الله)بود، و ايشان در مسافرت ها مرحوم ميرزا(قدس سره) را همراه خود مى بردند. حجت الاسلام والمسلمين ناصرى مى گويد: فضلاى مشهد از آيت الله خويى(رحمه الله)سوالاتى داشتند كه من هنگامى كه از ايران به عراق باز صفحه 44 مى گشتم موظف شدم جواب ها را تهيه و به آنها ابلاغ كنم، روى اين اساس خدمت آيت الله خويى(رحمه الله)رسيدم و مسائل را مطرح كردم. ايشان(رحمه الله)به من گفت: «آقاى ناصرى! اين سوال ها را از ميرزا جواد بپرس و هر چه بگويد مورد قبول من است و هر چه بى جواب ماند پيش من بياور!» شيخ ناصرى مى گويد: خدمت مرحوم ميرزا(قدس سره)رسيدم و تمام مسائل را مطرح كردم ايشان بدون هيچ مكثى تمام جواب ها را دادند و ديگر نيازى به رفتن نزد سيد(رحمه الله)نبود. مرحوم ميرزا(قدس سره) واقعاً مسلط بود و هر سوالى را مطرح مى كردم فوراً جواب آن را مى دادند. استاد علاوه بر تدريس و تحقيق در حوزه علميه نجف، از امر تبليغ احكام و مسائل دينى مردم نيز غافل نبود، و در ايام تبليغى و فرصت هاى مناسب به نقاط نيازمند تبليغ، مسافرت مى كرد و به تبليغ احكام خدا مى پرداخت. از آنجا كه گفتار ايشان با عمل آميخته بوده است، اين تلاش ها اثر بسيار مطلوبى را به جاى مى گذاشت و مى توان گفت اين اثر ناشى از اخلاق و روش برخورد ايشان با مردم است، تكميل پايه گذارى تشيع در منطقه كركوك عراق را مى توان از مهم ترين موفقيت هاى تبليغى ايشان به حساب آورد به طورى كه اكثر مردم آن مناطق به واسطه آشنايى با ايشان به مكتب غنى اهل بيت(عليهم السلام)روى آوردند و هم اكنون پيرمردان آن منطقه ايشان را به ياد دارند و بعضى از آنان با تحمل تمام مشقات سفر براى ديدار صفحه 45 ايشان(قدس سره) از عراق به قم مى آمدند. ساكنين منطقه «بشير»، «تسعين» و «طوز خرماتو» عراق همه علوى بودند و آيت الله سيد ابوالحسن اصفهانى(رحمه الله)، حجت الاسلام والمسلمين شيخ عبدالحسين بشيرى(رحمه الله)پدر خانواده مرحوم ميرزا(قدس سره)را به آن مناطق ارسال مى كند و عمده تردد او در منطقه «بشير» بوده است. شيخ عبدالحسين(رحمه الله)موفق مى شود تحولى در منطقه ايجاد كند ومردم را به تشيع بكشاند كه مرحوم ميرزا(قدس سره) در ادامه تلاش شيخ بشيرى(رحمه الله)تحولى عظيم در منطقه ايجاد كرده و تمام آن منطقه شيعه مى گردند، و تشيع در آن مناطق مرهون تلاش هاى حجت الاسلام و المسلمين شيخ عبد الحسين بشيرى(رحمه الله)و فقيه راحل مرحوم ميرزا(قدس سره)است. بعد از گذشت مدتى بعضى از شاگردان مرحوم ميرزا(قدس سره) كه خود به درس خارج رسيده بودند، از ايشان مى خواهند كه به تدريس خارج پرداختهتا طلاب بتوانند از وجود ايشان استفاده كامل نمايند. ايشان درس خارج را در مسجد «عمران» شروع مى نمايد، تدريسى كه سال ها ادامه يافت تا آنكه مأموران رژيم بعثى عراق در شب جمعه سال 1354 هـ . ش با يورش به حوزه نجف اشرف فضلا و طلاب را دستگير كرده و از جمله مرحوم ميرزا(قدس سره) را در راه بازگشت از كربلا به نجف دستگير و در زندان «خان النصف»، كه در ميان راه كربلا و نجفقرار داشت زندانى مى كنند. دستگيرى فضلا و طلاب صفحه 46 نيم ساعت به غروب آفتاب شب جمعه شروع شد و مرحوم ميرزا(قدس سره) شب هنگام دستگير مى شود. رژيم بعثى هر طلبه اى را در خيابان و معابر عمومى مشاهده مى كرد دستگير و روانه قرارگاه هاى ارتش مى نمود. مرحوم ميرزا(قدس سره) خاطرات فراوانى از آن شب «خان النصف» منطقه «الحيدريه» فعلى داشتند، مى فرمودند: شب سرد بود و ما را دستگير و به پاسگاه پليس در «خان النصف» برده و آنجا زندانى كردند. ما را در حياط پاسگاه رها نمودند; جوان ها به دنبال جاى گرم مى گشتند و هر كس هر امكاناتى داشت در اختيار ديگران قرار مى داد، بعضى از آقايان با توجه به اينكه نزديك غروب دستگير شده بودند شام ميل نكرده و گرسنه بودند، بعد از چند لحظه بعضى از طلاب جوان از جمله حجت الاسلام والمسلمين شيخ محمد اشرفى آمد و گفت: آقا! آن طرف حياط اسطبل اسب وجود دارد و گرم است، با توجه به سرماى موجود چاره اى نبود، مرحوم ميرزا(قدس سره) مى گويد: سردم شده بود و يكى از آقايان به نام آقاى محقق احساس كرد كه مى لرزم، عباى خود را در آورد و در اختيار من قرار داد و گفت: آقا! به خودتان بپيچيد. مرحوم ميرزا(قدس سره) چند نان (نوعى نان در كربلا پخت مى شد كه مرغوب بود و بعضى آقايان با خود به نجف مى آوردند) از كربلا تهيه كرده بودند وقتى مشاهد كردند كه بعضى آقايان گرسنه هستند نان ها را به حجت الاسلام و المسلمين صفحه 47 سيد محمد على ربانى دادند و فرمودند: اين را بين آقايان توزيع كن! بعد از چند لحظه مأمورين بعثى قدرى خرما آورده و در وسط حياط مقر شرطه ريختند، معلوم نبود كه اين خرماها براى اسب ها بود يا براى زندانيان. حجت الاسلام والمسلمين شيخ محمد اشرفى مى گويد: با آنكه آقايان گرسنه بودند كسى جرئت نمى كرد جلو برود و از آن خرماها بردارد، حجت الاسلام والمسلمين سيد محمد على و سيد ابراهيم شيرازى(رحمهما الله)، دو فرزند آيت الله ميرزا عبدالهادى شيرازى(رحمه الله) جلو رفتند و قدرى از خرماها را برداشتند و بين حاضرين تقسيم كردند كه به هر كس دو خرما رسيد. بعضى از آقايان در فكر فرار بودند و ماندن در آنجا را تحمل نمى كردند. حجت الاسلام والمسلمين، حاج شيخ محمد تقى سخائى مى گويد: حجت الاسلام مهديزاده(رحمه الله)نزد من آمد و گفت: نزديك اين راه پله هيچ مأمورى نيست، بيا از اينجا به بالاى پشت بام برويم از پشت بام تا زمين فاصله كمى است! من با وضعيت موجود قبول نكردم، ديدم خودش با شتاب از پله ها بالا رفت و ديگر متوجه نشدم چه شد وليكن بعد از نيم ساعت مشاهده كرد كه بعثى ها شيخ را در حالى كه عمامه اش را دور گردنش بسته اند، مى كشند و آن قدر اين شيخ را زده بودند كه قدرت حركت نداشت. بعد از او سؤال كردم: چه شد دوباره تو را گرفتند؟ گفت: به خانه يكى از عرب ها پناه بردم، پسرش به مأمورين خبر داد. برخورد خشن و غير انسانى رژيم بعثى آن گونه بود كه صفحه 48 موجب اعتراض شهيد آيت الله، حاج شيخ احمد انصارى(رحمه الله)گرديد; آن مرحوم در مقابل استاندار كربلا از رفتار غير انسانى آنان به شدت انتقاد نمود وليكن آنان با آن قساوت قلبى كه داشتند آن گونه برخورد مى كردند كه به نظرشان مى رسيد، و تنها چيزى كه اين جمع دستگير شده را دلگرمى مى داد، همان محبت و مودتى بود كه بينشان وجود داشت. بعد از دو روز مرحوم ميرزا(قدس سره) از زندان آزاد مى گردد و دولت بعثى يك هفته به او وقت مى دهد كه خاك عراق را ترك كند. روحيه مرحوم ميرزا(قدس سره) بعد از قضيه زندان «خان النصف» بسيار تغيير كرده بود، و برخورد تحقيرآميز رژيم بعثى سخت بر ايشان اثر گذاشته بود، از اين رو تصميم گرفتند به هر نحو ممكن خاك عراق را ترك كنند. حجت الاسلام والمسلمين سيد على مرعشى به نقل از پدر بزرگوارشان، آيت الله سيد جعفر مرعشى(رحمه الله)مى گويد: آيت الله خويى(رحمه الله)، ميرزا(قدس سره) را به ناهار دعوت مى كند و مى گويد: ميرزا بمان شايد بتوان كارى كرد! اما ميرزا(قدس سره) مى گفت: نه! من تصميم گرفته ام بروم و بر رفتن اصرار داشت. مرحوم ميرزا(قدس سره) مى گفت: من استخاره گرفته ام و استخاره بسيار خوب آمده است. از اين رو ميرزا(قدس سره) در فاصله كوتاهى زندگى خود را جمع نموده و به سمت ايران حركت كردند، و هنگامى كه به مرز عراق رسيدند خبر لغو حكم تبعيد ايشان رسيد، وليكن ميرزا(قدس سره) قبول نكرده و به سمت خاك ايران حركت كردند. از آنجا كه مرحوم ميرزا(قدس سره) در حوزه صفحه 49 نجف وزنه علمى حساب مى شد و حوزه نجف به وجود ايشان افتخار مى كرد، بعضى آقايان از رفتن مرحوم ميرزا(قدس سره) گله مند شدند و از بزرگان خواستند كه ميرزا را منصرف كنند. حجت الاسلام والمسلمين سيد جواد گلپايگانى مى گويد: آيت الله خويى(رحمه الله)شخصى را مأمور مى كند كه به دنبال ميرزا(قدس سره) برود و او را براى برگشتن قانع كند. در نيمه راه به ايشان مى سد وليكن ميرزا(قدس سره) به بازگشت راضى نمى شود. مرحوم ميرزا(قدس سره) در قم مستقر مى شوند و كم كم خبر حضور ايشان در قم منتشر شده، و طلاب كم كم در اطراف مرحوم ميرزا(قدس سره) جمع شدند، حتى بعضى از شاگردان مرحوم ميرزا(قدس سره) از نجف به قم آمدند. مرحوم ميرزا(قدس سره) در آغاز، درس خارج خود را در مسجد كوچكى كه رو به روى مسجد «فاطميه» گذرخان بود شروع مى كنند، وليكن بعد از يك هفته به سبب استقبال طلاب، به مسجد «عشقعلى» منتقل مى شود، و بعد از مدتى جاى آن مسجد هم كفاف نمى كند و به «حسينيه ارك» منتقل مى شود، و بعد از مدت كوتاهى «حسينيه ارك» هم پاسخگوى فضلايى كه در درس فقه شركت مى كردند نمى باشد از اين رو درس فقه به «مسجد اعظم» منتقل مى گردد. تدريس ايشان از هنگام ورود به قم درسال 1355 هـ . ش تا شوال سال 1427 هـ . ق مطابق با آذر 1385 هـ . ش ادامه يافت. مرحوم ميرزا(قدس سره) در سال هاى حضور در قم مقيد به درس بودند و كمتر درس خود را تعطيل مى كردند و حتى ايشان وقتى صفحه 50 روزها از درس فقه فارغ مى شدند درس فقه ديگرى در بيت داشتند كه بعدها به خاطر كثرت استفتائات، به جلسه استفتاء تبديل شد. حجت الاسلام والمسلمين حسين شوپائى مى گويد: از امتيازات علمى مرحوم ميرزا(قدس سره)، طريقه تدريس ايشان بود. بناى ايشان در درس بر اين بود كه به مطالب اصلى و اساسى بحث اهتمام داده شود; يعنى نكات مهم و كليدى بحث عنوان شده و تعميق لازم در آن صورت بگيرد و نكات فرعى و جانبى به فهم شاگرد و تلاش او سپرده شود. از اين رو درس هاى استاد چه در فقه و چه در اصول دو جهت عمق و اختصار را جمع كرده بود. از يك طرف از تفصيل و اطناب خالى بود و از طرف ديگر عميق بود; زيرا مطالب اصلى و كليدى را به شاگرد تلقين مى كرد و با تسلطى كه حضرت ايشان در مباحث داشت، مطالب ارائه شده در درس از قوت و استحكام بالايى برخوردار بود. اساساً مرحوم ميرزا(قدس سره) معتقد بودند براى اينكه شاگرد در درس پرورش پيدا كند و قوه استنباط و اجتهاد او شكوفا شود، بايد نقاط حساس و اساسى مطلب در درس طرح شوند و ذهن شاگرد به مطالب اصلى معطوف شده و در حل آنها به كار گرفته شود كه اگر مطالب اصلى، مهم و كليدى بحث حل شود، بقيه مطالب خود به خود روشن مى گردد. مرحوم ميرزا(قدس سره) اقوال و آراى مختلف را متعرض مى شد اما سعى مى كردند به اختصار و اجمال از آن عبور كنند و بسط و تفصيل ندهند و تمام آرا، وجوه و انحاء متعدد آن طرح صفحه 51 نشود، به جهت اينكه ذكر وجوه و اقوال متعدد با تفصيل و بسط كامل، هر چند شاگرد را با اين اقوال و مستندات آن آشنا مى كند و از نظر كمّى اطلاعات او را بيشتر مى كند، اما القاى همه اينها در مقام تدريس باعث مى شود تا ذهن شاگرد با توجه به اين اقوال، به كار گرفته شده و خسته شود و از تحليل و موشكافى كامل مطلب در نقاط حساس و اساسى باز بماند، در حالى كه اگر با طرح بخشى از اقوال مهم و وجوه آن، نقاط اساسى و كليدى بحث به شاگرد نشان داده شود، ذهن شاگرد در حل آن به كار گرفته مى شود، اين كار باعث مى شود تا قوه استنباط او پرورش پيدا كرده و شكوفا گردد و بر حل مطلب قدرت پيدا كند. وقتى مطلب را خوب حل كرد، با دست يافتن بر كليد مسئله، قدرت نقض و گشودن گره ها را پيدا كرده و خودش مى تواند بقيه اقوال و وجوه را بررسى كند و از عهده جواب مناسب براى آن برآيد، و اين خصوصيت ويژه اى بود كه در درس مرحوم ميرزا(قدس سره) وجود داشت. از طرفى ديگر ارتباط مسائل فقهى با همديگر و تأثير ادلّه وارده در ابواب مختلف، در كشف حكم شرع در ابواب ديگر، اقتضاء مى كند كه فقيه در استنباط حكم هر باب، از مدارك و منابع مربوط به ابواب ديگر نيز مطلع باشد، و اين جز با احاطه بر كل فقه و زواياى مختلف ابواب حاصل نمى گردد; از اين رو احاطه گسترده تر بر ابواب فقه در توانمندى و استحكام استنباط حكم در هر باب تأثيرى بسزايى دارد. از امتيازات مرحوم ميرزا(قدس سره) صفحه 52 اين بود كه بر كل ابواب فقه احاطه داشت و در بررسى مسائل و استنباط احكام از ادله و منابع وارده در ابواب ديگر غافل نبود، و در مواقع متعدد به اين ارتباط اشاره مى فرمود، و شاگردان را از آن مطلع مى ساخت. در اصول نيز اين جهت اهميت دارد و ارتباط مسائل با همديگر از نكات قابل توجه مى باشد. رعايت اين جهت و نيز تطبيق مسائل اصول بر فروع فقهى و كاربردى كردن آن از امتيازات و ويژگى هاى درس اصول استاد(قدس سره) بود، و شاگرد در اين درس، جايگاه استفاده از اين قواعد و تطبيق آن بر فروع را در قالب نمونه هاى متعدد، به صورت تمرين ارائه مى داد. منابع درسى مرحوم ميرزا(قدس سره) در ابواب عبادات نوعاً كتاب هايى مانند: «مدارك»، «حدائق»، «جواهر»، «مصباح الفقيه»، «مستمسك» و «مستند تقريرات» درس مرحوم سيد خويى(رحمه الله) را مورد توجه قرار مى دادند، و با توجه به كلمات اين بزرگان، مطالب را مطرح نموده و بررسى و تحقيق مى كردند، البته به تعليقه مرحوم بروجردى بر «عروة» نيز توجه خاص داشتند و در موارد متعدد به حواشى ايشان اشاره مى كردند. در غير عبادات نيز بخشى از اين كتاب مذكور، در صورت موجود بودن استفاده مى شد و بعضى ديگر را از منابع ديگر جايگزين مى كردند. به طور مثال در بحث مكاسب، محور كلام، بحث و مطالب مرحوم شيخ انصارى در مكاسب بود و به تناسب، حواشى اعلام بر مكاسب، مورد نقض و ابرام قرار صفحه 53 مى گرفت. در اصول غير از «كفاية الأصول» ]كه محور تدريس بود; يعنى مطالب مطرح شده در اصول به ترتيب كفاية پيش مى رفت، ابتدا نظرات مرحوم آخوند(رحمه الله)به خوبى تبيين مى شد، و آن گاه گفتار ديگر بزرگان مطرح شده و مورد نقض و ابرام قرار مى گرفت [نوعاً مطالب محقق نائينى(رحمه الله)و مرحوم آيت اللهخويى(رحمه الله)و در بعضى از موارد، نظرات محقق عراقى(رحمه الله)و محقق اصفهانى(رحمه الله)نيز طرح ونقد مى شد، وهمچنين نظرات اعلام ديگر چنانچه بحث اقتضاء مى كرد، بررسى مى گرديد. مرحوم ميرزا(قدس سره) در طرح مسائل در درس شيوه خاصى داشت، كه بر اساس آن بين عمق و اختصار جمع بندى مى شد. به كارگيرى اين شيوه در مقام تدريس، داشتن روحيه تواضع، ميدان دادن به شاگرد جهت طرح اشكال و رفع ابهام، برخورد پدرانه و با محبت در تفهيم مطالب به شاگردان و اهتمام به مورد سؤال و جواب، از امتيازات مرحوم ميرزا(قدس سره) بود. استاد(قدس سره) اعتقاد داشتند كه بسيارى از مطالب علمى در سايه همين سؤال و جواب ها و ردّ و بدل شدن مطالب براى شاگرد روشن مى شود، از اين رو وقت خاصى را جهت اين امر ]كه اين مورد از ابتداى ورود مرحوم استاد(قدس سره) به قم و شروع به تدريس، هر روز بعد از ساعت ده صبح تا ظهر به عنوان برنامه ثابت و مستمر در منزل ايشان انجام مى شد [اختصاص داده بودند. شيوه مرحوم ميرزا(قدس سره) خصوصيت ممتازى داشت كه درس ايشان را صفحه 54 جولانگاه تحقيق، تعميق و پرورش محقق و مجتهد قرار داده بود، و در اين بستر مناسب فضلا و محققين بسيارى پرورش يافته اند كه با استفاده از اين اندوخته ارزشمند و ميراث گرانقدر، خود به تدريس علوم آل محمد(صلى الله عليه وآله) اشتغال دارند و طلاب بسيارى را از سرمايه علمى خود بهره مند مى كنند، و بدين سان چراغ پر فروغى كه حضرت استاد(قدس سره) برافروخت همچنان در حوزه هاى علميه شيعه در سراسر كشور و به خصوص در حوزه علميه قم درخشش و نور افشانى دارد. ميرزا(قدس سره) غير از چهار سال آخر عمرشان كه دچار بيمارى شده بودند، به تدريس منظم دروس اصول و فقه اشتغال داشتند، و در طول حضور مرحوم ميرزا(قدس سره) در قم حتى در ايام جنگ و بمباران مشاهده نشد كه درس ايشان تعطيل شود. حجت الاسلام والمسلمين سيد مرتضى موسوى مى گويد: مرحوم ميرزا تبريزى(قدس سره) در التزام به درس بسيار عجيب بود و خداوند متعال هم به ايشان عنايت خاص داده بود طى 15 سالى كه خدمت ايشان در درس حاضر مى شدم هيچگاه مشاهده نكردم كه درس مرحوم ميرزا(قدس سره)تعطيل شود فقط يك روز آن هم وقتى اعلام شد كه درس ايشان تعطيل است بسيار تعجب كرديم با عده اى از دوستان به طرف بيت ايشان(قدس سره)حركت كرديم و حال آقا(قدس سره) را جويا شديم آقا(قدس سره) با آن حالت خود، از ما استقبال كرد و معلوم شد كه سرما صفحه 55 خورده و تب دارند. يك نكته جالب كه قابل ثبت است و نيست آن مگر به عنايت خود ولى عصر(عليه السلام) به ايشان(قدس سره)، منظم بودن دروس در طول بيمارى چهار ساله ايشان بود به طورى كه در طول دوران علاج دروس ايشان برقرار بود و سير درمان موجب تعطيل شدن درس ايشان نشد و اين نبود مگر به عنايت حجة بن الحسن العسكرى(عليه السلام)، ايشان(قدس سره) تا آخرين ايام درس، درس دادند و ايام تعطيلى حوزه بيمارى ايشان شدت يافت و بعد از 25 روز از شدت بيمارى به لقاء الله پيوستند. مرحوم ميرزا(قدس سره) آن چنان در قلب شاگردانشان جاى دارند كه هر مجلسى كه شاگردان جمع مى شوند ياد آن معلم بزرگ نُقل مجلس است. مرحوم ميرزاى تبريزى(قدس سره) نگهبان خوبى براى دفاع از مبانى بر حق تشيع و ناقل علوم آل محمد(صلى الله عليه وآله)بود و امروز حوزه به شاگردان آن فقيه مقدس افتخار مى كند، واقعاً تحوّل علمى حوزه مرهون مجاهدتهاى آن عالم وارسته است. خداوند به علو درجه ايشان بيفزايد امين يا رب العالمين. حجت الاسلام والمسلمين، شيخ حسن كاتبى مى گويد: در طول بيست سال تدريسى كه من اطلاع دارم مشاهده نشد كه مرحوم ميرزا(قدس سره) درس خود را تعطيل كند. صبح ها و عصرها در درس ميرزا شركت مى كرديم. يك روز درس بعد از ظهر، مرحوم ميرزا(قدس سره) تشريف صفحه 56 نياوردند. به طلبه ها گفتم: آخرش يك روز درس تعطيل شد! طلبه ها آماده خروج از محل درس بودند كه يك دفعه ديدم ميرزا(قدس سره) وارد مسجد شد و طلبه ها به هم گفتند: امروز هم كه انتظار مى رفت درس تعطيل شود، ميرزا(قدس سره) آمد. سؤال شد: استاد! چرا تأخير كرديد؟ فرمود: «امروز ساعتم اشتباه بود; از اين رو نتوانستم سر وقت در سر جلسه حاضر شوم.» به جز ايام بيمارى مرحوم ميرزا(قدس سره) هيچ گاه مشاهده نشد درس ايشان تعطيل شود. با عشق همچون شمع مى سوختند تا طلابى مفيد و فاضل تربيت نمايند، كه به لطف پروردگار در اين كار موفق شدند و امروز شاگردان آن عالم فرزانه، سكان دار سطوح عالى حوزه مى باشند. حجت الاسلام والمسلمين شيخ رضا انصارى مى گويد: روزى خادم «حسينيه ارك» نيامد و درب هاى حسينيه بسته ماند، از اين رو بيشتر طلابى كه در بيرون تجمع نموده بودند با نااميد شدن از آمدن خادم و باز شدن درب حسينيه به تدريج متفرق گرديدند. در اين ميان مرحوم ميرزا(قدس سره) از راه رسيد و پس از آگاه شدن از بسته بودن درب به جاى آنكه تعطيلى درس را اعلان بنمايند، به باقيمانده شاگردان فرمودند: امروز درس را در زير زمين مدرسه «منتدى جبل عامل»، كه در نزديكى «حسينيه ارك» قرار داشت مى خوانيم. همگى در خدمت استاد(قدس سره) به «منتدى» رفته و ايشان درس را همچون ديگر روزها بيان فرمودند. همچنين صفحه 57 روزى ديگر در دروان جنگ هنگام درس استاد در حسينيه ارك، آژيرهاى خطر به صدا در آمد كه نشان از حمله هوايى دشمن كافر بود. در اين هنگام در ميان ترس و وحشت، ناگاه صداى انفجار به گوش رسيد به طورى كه تمام حسينيه را لرزاند و خاك فراوانى از سقف بر روى طلاب فرو ريخت. پس از آرام شدن وضع بار ديگر مرحوم استاد(قدس سره) پس از اطمينان از سلامت طلاب درس را طبق روال معمول ادامه دادند. روحش شاد و راهش پر رهرو باد كه واقعاً ايشان با فداكارى كه انجام دادند علاوه بر ايجاد تحول در سطح علمى حوزه، مدافع راستين ولايت نيز بودند و جاى خالى ايشان به وضوح حس مى شود. انا لله و انا اليه راجعون. رَحْمَة اللّهِ عَلَيْه رَحْمَة واسِعَة وَحَشَرهُ اللّه مَعَ النَّبِّى الْمُصْطَفى وَآلِهِ الطّاهِرِين الاَْطْيَبِين صَلَواتُ اللّهِ عَلَيْهِم اَجْمَعِين وَالْحَمْدُللّه رَبّ الْعالَمِين. |